14 giờ ngày 14 tháng 9 và khoảng trống bản quyền bóng đá Việt Nam ở Asiad 20

Sáng ngày 14 tháng 9, tôi mở ba tab trên màn hình. Tab thứ nhất là lịch thi đấu: đội tuyển nữ Việt Nam gặp Đài Bắc Trung Hoa lúc 14 giờ, bảng E. Tab thứ hai là lịch ngày kế tiếp: U23 Việt Nam gặp Kuwait lúc 17 giờ ngày 15 tháng 9, bảng C. Tab thứ ba là danh sách những đơn vị đã công bố sở hữu bản quyền truyền thông Asiad 20 tại Việt Nam. Tab thứ ba trống.

Ba dòng dữ liệu và một khoảng trống. Trong nghề của tôi, khoảng trống luôn đắt hơn con số. Con số cho biết chuyện gì đã xảy ra. Khoảng trống cho biết chuyện gì chưa được quyết. Và thứ chưa được quyết ở đây là quyền xem hai trận bóng đá của hai đội tuyển quốc gia, diễn ra chỉ vài chục giờ sau thời điểm tôi ngồi viết những dòng này.

Dữ liệu thô tôi có, tính đến sáng 14 tháng 9: chưa có nhà đài Việt Nam nào công bố nắm bản quyền. Hơn một tuần trước đó, một đơn vị trong nước được cho là đã ở rất gần việc hoàn tất thương vụ. Lý do vì sao thương vụ chưa khép lại không được nêu. Năm quốc gia trong khu vực — Thái Lan, Malaysia, Singapore, Indonesia, Philippines — đã có bản quyền.

Đó là toàn bộ phần cứng của câu chuyện. Phần còn lại của bài này là việc tôi đặt những dòng đó lên bàn và hỏi chúng đang nói điều gì.

Quyền xem được bán như thế nào

Quyền truyền thông của một kỳ đại hội thể thao châu Á không nằm ở ban tổ chức quốc gia và cũng không nằm ở liên đoàn bóng đá. Nó nằm ở chủ sở hữu bản quyền của sự kiện, tức Hội đồng Olympic châu Á cùng bộ phận tổ chức của nước chủ nhà. Quyền được chia và bán theo lãnh thổ. Đơn vị mua gói Việt Nam không mua một trận bóng đá. Họ mua quyền phát sóng toàn bộ sự kiện trên lãnh thổ Việt Nam, trong đó phần bóng đá thường được cấp phép lại qua Liên đoàn Bóng đá châu Á.

Cấu trúc đó quyết định mọi thứ phía sau. Người mua không trả tiền cho một trận đấu. Họ trả tiền cho 43 môn, 469 nội dung thi đấu và hơn 11.000 vận động viên đến từ 45 quốc gia và vùng lãnh thổ. Nhưng trong 469 nội dung ấy, chỉ một nhóm nhỏ tạo ra phần lớn nhu cầu quảng cáo. Bóng đá Việt Nam nằm trong nhóm nhỏ đó.

Đây là điểm mà phần lớn độc giả bỏ qua khi đọc tin bản quyền. Một gói bản quyền đa môn không được định giá bằng số giờ phát sóng. Nó được định giá bằng khả năng bán quảng cáo trên một vài khung giờ vàng. Nếu phần bóng đá, thứ kéo người xem, bị định giá cao hơn mức người mua chấp nhận, cả gói đứng lại. Không phải vì không có nhu cầu, mà vì hai bên không gặp nhau ở con số của phần đắt nhất.

Thị trường chuyển nhượng không mua cầu thủ, nó mua những câu chuyện. Thị trường bản quyền cũng vậy. Nó không mua 469 nội dung thi đấu, nó mua vài câu chuyện có đủ người muốn nghe.

Tôi đã theo dõi cấu trúc này nhiều lần trong công việc quản trị thị trường chuyển nhượng ở Marseille. Một thương vụ đứng lại ở phút cuối hiếm khi đứng lại vì một lý do duy nhất. Nó đứng lại vì phần đàm phán cuối cùng luôn là phần khó nhất: ai chịu rủi ro nếu con số không về đúng hạn.

Chuỗi bằng chứng

Bằng chứng thứ nhất là thời điểm. Hai trận bóng đá mở màn diễn ra trước lễ khai mạc ngày 19 tháng 9. Việc bóng đá đá sớm hơn lễ khai mạc là thông lệ của mọi kỳ đại hội đa môn. Vòng bảng cần đủ thời gian, sân trải trên nhiều thành phố chủ nhà, ban tổ chức phải tách lịch để không nghẽn hạ tầng. Với người mua bản quyền Việt Nam, thông lệ đó tạo ra một bài toán khác: thời gian bán quảng cáo bị nén lại còn vài ngày thay vì vài tuần.

Thời gian bán quảng cáo bị nén là dữ liệu, không phải lời phàn nàn. Một nhà đài mua bản quyền muốn thu hồi vốn qua ba nguồn: quảng cáo, thuê bao và tài trợ. Quảng cáo cần thời gian ký hợp đồng. Thuê bao cần thời gian thuyết phục người dùng trả tiền. Tài trợ cần thời gian để nhãn hàng sản xuất nội dung. Khi thương vụ khép lại trước giờ bóng lăn vài ngày, hai trong ba nguồn gần như bị loại khỏi phương trình, và nguồn còn lại trở thành phương án mặc định.

Điều đó nghe như chi tiết kỹ thuật. Nó thực ra là câu trả lời cho câu hỏi mà mọi người hâm mộ đang hỏi: nếu bản quyền về muộn, tôi sẽ xem ở đâu và mất bao nhiêu tiền.

Bằng chứng thứ hai là so sánh khu vực. Thái Lan, Malaysia, Singapore, Indonesia và Philippines đã có bản quyền. Năm thị trường đó không giống Việt Nam về quy mô dân số hay sức mua. Họ giống Việt Nam ở một điểm: họ là những thị trường bóng đá có bộ phận bán bản quyền chuyên nghiệp và thường xuyên mua các gói đa môn theo nhóm. Việc năm nước đi trước và một nước đứng lại không chứng minh nước đứng lại yếu hơn. Nó chứng minh rằng chu kỳ đàm phán của Việt Nam lệch pha với chu kỳ của phần còn lại trong khu vực.

Lệch pha là một dạng dữ liệu đo được. Khi một thị trường luôn là người đến sau trong các gói bản quyền khu vực, chi phí của họ trong chu kỳ tiếp theo có xu hướng cao hơn, vì người bán biết họ sẽ phải mua vào phút chót. Trong chuyển nhượng, khoản chênh lệch đó có tên gọi riêng: phí hoảng loạn. Nó là số tiền một câu lạc bộ trả thêm khi mua ở ngày cuối kỳ chuyển nhượng. Trong bản quyền, cơ chế giống hệt, chỉ đổi tên hàng hóa.

Bằng chứng thứ ba là chất lượng thông tin được công bố. Đơn vị đàm phán không được nêu tên. Con số không được nêu. Điều khoản độc quyền, thời hạn và nghĩa vụ phát miễn phí đều không được nêu. Trong một thương vụ bản quyền bình thường, đây là mức độ công khai thấp bất thường. Nó có thể phản ánh hai tình huống hoàn toàn khác nhau. Một: đàm phán chưa xong nên chưa có gì để công bố. Hai: đàm phán đã xong nhưng thủ tục bảo lãnh thanh toán chưa hoàn tất. Từ bên ngoài, hai tình huống này nhìn giống nhau. Trong nghề, chúng khác nhau rất xa về thời gian còn lại.

Bằng chứng thứ tư là cách câu chuyện được kể. Hai đội tuyển được mô tả là nằm ở nhóm trên của bóng đá khu vực, đồng thời được ghi nhận là chưa từng được đánh giá cao ở kỳ đại hội trước dù từng được xếp hạt giống. Hai mệnh đề đó nằm cạnh nhau trong cùng một bài báo và chúng không hoàn toàn khớp nhau. Đây là loại chi tiết tôi để ý, vì nó cho thấy người viết đang phải cân giữa hai mục tiêu: tạo nhu cầu xem và giữ đúng sự thật chuyên môn.

Về mặt dữ liệu, vị trí hạt giống vận hành như một công cụ chia bảng và sắp lịch, tách khỏi bảng xếp hạng sức mạnh hiện tại. Một đội có thể được xếp hạt giống số một và vẫn không nằm trong nhóm ứng viên huy chương. Hai điều đó cùng đúng, và người đọc có quyền biết cả hai.

Bảng điểm rủi ro

Tôi giữ thói quen lập bảng điểm rủi ro cho mọi tình huống tôi theo dõi, kể cả khi tình huống đó không có cầu thủ nào để chấm điểm. Thang điểm một đến năm, năm là mức nghiêm trọng cao nhất trong vòng vài ngày tới.

Truy cập của người hâm mộ: mức năm. Đây là rủi ro duy nhất xác định được mốc thời gian chính xác, vì hai trận đấu đã có giờ và ngày.

Khả năng thu hồi vốn của đơn vị mua bản quyền: mức bốn. Thời gian bán quảng cáo bị nén, nguồn thu dự phòng là tường phí, và mức độ sẵn sàng trả tiền của người xem Việt Nam cho một sự kiện ngắn ngày chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Giá trị kích hoạt tài trợ của đoàn thể thao: mức ba. Nhãn hàng tài trợ cho đoàn mua sự hiện diện trước công chúng. Nếu trận đấu không được phát trong nước, phần hiện diện đó bị cắt mà không có khoản hoàn tương ứng.

Uy tín khu vực: mức ba. Nằm trong nhóm sáu nước Đông Nam Á mà là nước duy nhất chưa có bản quyền là một dữ liệu so sánh ngang. Một dữ liệu so sánh ngang không mang tính buộc tội, nhưng nó dễ bị đọc thành lời buộc tội.

Rủi ro kết quả thi đấu: mức hai. Không có dữ liệu về đội hình, lối chơi hay phong độ để chấm. Tôi để mức hai thay vì mức một chỉ vì tôi luôn cộng thêm một bậc cho những trận mở màn mà tôi chưa xem được phút nào.

Bảng này không nói về chuyên môn. Nó nói về hệ quả. Trong công việc của tôi, hai thứ đó thường bị trộn lẫn, và đó là nguồn gốc của phần lớn sai lầm.

Nhu cầu thật nằm ở đâu

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều kỳ đại hội, nhu cầu xem bóng đá Việt Nam không phân bố đều. Nó tập trung vào hai thứ: giờ đẹp và tên tuổi.

Một cái tên như Huỳnh Như ở đội nữ đã trở thành lý do đủ để nhiều người mở tivi vào buổi chiều. Ở phía U23, sức hút nằm ở tính bất định của một giải đấu trẻ: người xem không biết đội sẽ đi tới đâu, và chính cái không biết đó kéo họ vào. Với người bán quảng cáo, đây là nhóm khán giả có giá trị cao nhất trong toàn bộ sự kiện, và cũng là nhóm dễ mất nhất nếu không có kênh phát.

Khung 14 giờ ngày 14 tháng 9 là khung giờ làm việc. Khung 17 giờ ngày 15 tháng 9 rơi vào cuối giờ chiều. Cả hai đều không phải khung vàng của truyền hình Việt Nam, và đó là một biến số nữa trong bài toán doanh thu.

Đây là chỗ tôi phải nói rõ một điều mà giới phân tích thường né. Nếu tường phí là phương án duy nhất, người trả tiền sẽ là nhóm khán giả trung thành nhất, tức nhóm ít cần thuyết phục nhất. Người bán không kiếm thêm được gì từ nhóm đó. Họ chỉ chuyển một khoản chi từ miễn phí sang trả tiền. Về mặt doanh thu, đó là một phép cộng nhỏ. Về mặt quan hệ với công chúng, đó là một phép trừ lớn.

Điều có thể đọc ngược

Tương quan không phải nhân quả. Đó là câu tôi phải tự nhắc mình mỗi khi một bảng số trông quá gọn gàng. Năm nước trong khu vực có bản quyền và Việt Nam chưa có. Hai dữ kiện đó đứng cạnh nhau không có nghĩa cái này gây ra cái kia.

Có ít nhất ba cách đọc khác, và tôi cho rằng ít nhất một trong số đó đúng hơn cách đọc đang lan trên mạng xã hội.

Cách đọc thứ nhất: việc năm nước kia đã có bản quyền có thể là dấu hiệu của mức giá bị đẩy lên cao, không phải của sự chuẩn bị tốt hơn. Trong ngành này có những thương vụ được ký xong và không bao giờ sinh lời. Người ký sớm thường trả giá cao hơn người ký muộn, với điều kiện người ký muộn còn đối tác để đàm phán.

Cách đọc thứ hai: một thương vụ đứng lại không nhất thiết nghĩa là thị trường bỏ cuộc. Nó có thể nghĩa là người mua đang đàm phán một cấu trúc khác, chẳng hạn chia sẻ bản quyền giữa nhiều đơn vị hoặc mua kèm một gói khác để chia chi phí. Những cấu trúc đó mất nhiều thời gian hơn một thương vụ đơn lẻ, và chúng không hiện ra trong vài dòng tin ngắn.

Cách đọc thứ ba, và đây là phần tôi muốn nhấn mạnh. Nếu hai trận mở màn không được phát trong nước, giá trị của chúng không biến mất. Người xem sẽ tìm đường khác: nguồn phát nước ngoài, đường truyền không chính thức, phần mềm đổi vị trí mạng. Số người xem được ghi nhận sẽ về gần không, nhưng số người thực sự xem thì không giảm. Khoảng cách giữa hai con số đó là toàn bộ câu chuyện của ngành bản quyền.

Khi một sự kiện không có kênh phát chính thức trong nước, giá trị không bốc hơi. Nó chảy sang chỗ khác, và chỗ tiếp nhận nó không trả một đồng cho bên nào.

Con số không có thành kiến. Thành kiến nằm ở người thiếu con số. Việc quy toàn bộ tình huống này cho năng lực của một cá nhân hay một tổ chức là cách đọc thiếu dữ liệu, vì nó bỏ qua cấu trúc thị trường phía sau.

Nếu buộc phải đưa ra một xác suất cho khả năng thương vụ khép lại trước giờ bóng lăn, tôi sẽ nói khoảng bốn đến năm trên mười. Không phải vì thông tin ủng hộ điều đó, mà vì tôi đã chứng kiến quá nhiều thương vụ chỉ khép lại sau khi thông tin về nó xuất hiện trên báo. Áp lực công chúng là một biến số trong mô hình, không phải một lời phàn nàn.

Tôi cũng nhớ một lần bị phản ứng dữ dội vì dùng dữ liệu bàn thắng kỳ vọng để phản biện một trận thắng đậm. PSG thắng năm ấy, nhưng tôi chọn tin vào những cú sút không thành. Ba tháng sau, chuỗi trận của họ gãy và nhận định của tôi được xác nhận. Bài học không nằm ở việc tôi đúng. Bài học là dữ liệu cần thời gian để chứng minh mình, còn cảm xúc thì không cần thời gian để lan.

Biến số nhiễu

Mọi mô hình của tôi đều có một dòng dành cho những gì tôi không biết. Dòng đó ở đây ghi ba thứ.

Tôi không biết giá gói bản quyền. Không có con số nào được công bố, nên mọi phát biểu về đắt hay rẻ đều là suy đoán. Tôi không biết đơn vị đàm phán là ai và họ có đủ vốn thanh toán trong vài ngày tới hay không. Tôi cũng không biết liệu có một rào cản thủ tục nào thuộc phía cơ quan quản lý hay không, ví dụ một danh mục sự kiện buộc phải phát miễn phí. Chưa có dấu hiệu nào cho thấy quy định như vậy tồn tại cho đại hội lần này, và sự vắng mặt của nó là lý do khoảng trống này có thể tồn tại.

Thêm một biến số nữa tôi muốn đặt riêng ra: có thể thương vụ đã khép lại trong lúc tôi viết bài này. Nếu vậy, toàn bộ chuỗi lập luận phía trên sụp trong một dòng thông báo. Tôi biết điều đó và tôi không tìm cách bảo vệ mình khỏi nó. Một mô hình rủi ro không cứu được ai, nhưng nó cho họ cơ hội.

Điều cần theo dõi

Bốn tín hiệu đáng theo dõi trong vài ngày tới.

Tín hiệu đầu là thời điểm công bố. Một thông báo trước giờ bóng lăn 24 giờ khác hẳn một thông báo sau khi trận đấu kết thúc, và cách đọc hai sự kiện đó khác nhau về ý nghĩa, không dừng ở thời gian.

Tín hiệu thứ hai là hình thức truy cập. Phát miễn phí trên kênh quảng bá, phát trên nền tảng tường phí, hay chia sẻ giữa nhiều đơn vị. Ba phương án này dẫn tới ba kết quả khác nhau về số người xem thực tế, và do đó về giá trị của gói bản quyền trong chu kỳ sau.

Tín hiệu thứ ba là danh tính người mua. Một đơn vị truyền thống, một nền tảng trực tuyến, hay một liên danh. Mỗi loại chủ thể có logic đầu tư khác nhau, và logic đó quyết định họ sẽ theo đuổi sự kiện này trong bao lâu.

Tín hiệu thứ tư là cách các nước trong khu vực cấu trúc thương vụ của họ. Nếu phần lớn trong số họ mua chung theo nhóm nhiều quốc gia, thì việc Việt Nam đàm phán đơn lẻ đã là một bất lợi cấu trúc từ trước khi cuộc đàm phán bắt đầu.

Dữ liệu là thứ duy nhất tôi tin sau khi chứng kiến quá nhiều lời hứa vỡ. Nhưng dữ liệu cũng dạy tôi rằng một khoảng trống chưa phải một kết luận. Nó là một trạng thái chờ, và trạng thái chờ nào cũng có ngày kết thúc.

Người đời thấy một cuộc lội ngược dòng, tôi thấy một biểu đồ đang gãy. Ở đây chưa có gì gãy cả. Chỉ có một đường dữ liệu còn thiếu, và một khán đài đang chờ tín hiệu.